Çanakkale Zaferi’nin gölgede kalmış kahramanlarından Esat Paşa’nın hatıratı, tarih dünyasında yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi. Tarihçi Mustafa Armağan, yıllardır gün yüzüne çıkarılmayan bu önemli belgenin neden sansürlendiğini ve resmi tarihin hangi gerçekleri sakladığını masaya yatırdı.
Tarihçi Mustafa Armağan, sunduğu Kapsül Tarih programında Çanakkale Savaşı’nın stratejik isimlerinden Kuzey Grubu Komutanı Esat Paşa’nın hatıratına dair çarpıcı iddialarda bulundu. Armağan, Çanakkale denildiğinde kamuoyunun zihninde sadece birkaç sembol ismin kaldığını, ancak savaşın kaderini belirleyen üst düzey komutanların isimlerinin ve hatıralarının adeta unutturulduğunu savundu.
Esat Paşa’nın bizzat kaleme aldığı ve daktiloya çektiği hatıratın, Genelkurmay arşivlerinde bulunmasına rağmen bugüne kadar tam metin olarak yayımlanmaması, tarihçiler arasında uzun süredir merak konusuydu. Armağan, bu durumun tesadüf olmadığını, belgenin içinde yer alan bilgilerin "resmi tarih" anlatısını sarsacak nitelikte olduğunu öne sürdü.
Tarihi belgelerin üzerindeki sansür perdesi
Armağan, hatıratın 1975 ve 2000’li yıllarda yapılan kısıtlı baskılarında ciddi müdahalelere maruz kaldığını belirtti. İhsan Ilgar tarafından yapılan ilk baskılarda metinlerin makaslandığını ve bazı bölümlerin bilinçli olarak çıkarıldığını ifade eden Armağan, "Neden korkuluyor?" sorusunu yöneltti. Paşa’nın hatıratında, dönemin askeri raporlarıyla çelişen ve savaşın gidişatına dair hayal kırıklıklarını yansıtan ifadelerin, bazı çevreleri rahatsız ettiği iddia ediliyor.
Mustafa Kemal'in raporundaki çelişki
Programda paylaşılan en dikkat çekici detaylardan biri, Mustafa Kemal Bey’in (Atatürk) o dönemde Esat Paşa’ya gönderdiği bir rapordu. Raporda düşmanın denize döküldüğü bilgisinin yer aldığını ancak kısa süre sonra durumun böyle olmadığının anlaşıldığını aktaran Armağan, Esat Paşa’nın bu hayal kırıklığını hatıratına not düştüğünü belirtti. Armağan, bu tür bilgilerin yayımlanmasının, savaşın ilk günlerine dair yerleşik algıyı değiştirebileceği için sansürlendiğini savundu.
Tarihi gerçeklere ulaşma engeli
Esat Paşa’nın hatıratının tam metninin yayımlanması için yıllardır çağrıda bulunan Armağan, akademisyenlerin ve ilgili kurumların bu konuda sessiz kalmasını eleştirdi. Telif hakkı süresi dolmasına rağmen belgenin hala gün yüzüne çıkarılmamasının, Çanakkale ile ilgili sağlıklı bilgiye ulaşmanın önündeki en büyük engellerden biri olduğunu vurgulayan tarihçi, "Resmi tarihi tuzla buz edecek bilgiler" olarak nitelendirdiği bu hatıratın, bir asır sonra dahi neden gizlendiğinin açıklanması gerektiğini belirtti.
