Peru, son yıllarda sıklıkla başkan değişiklikleriyle gündeme gelmektedir. Son olarak, yolsuzluk iddiaları nedeniyle görevden alınan geçici başkan José JerÃ’nin yerine yeni bir geçici başkan seçimi yapılacak. Bu yeni başkan, 12 Nisan’da gerçekleştirilecek başkanlık seçimlerine kadar görev alacak ve böylece son on yılda göreve gelen sekizinci başkan olacak.
2000 yılında Alberto Fujimori'nin diktatörlüğünün sona ermesinin ardından, Peru'da başkanların görevden alınması giderek yaygın bir hal almıştır. Bu durumun temel sebepleri arasında sıkça karşılaşılan yolsuzluk suçlamaları ve parlamentonun başkanı görevden alma sürecini kolaylaştıran sistemin varlığı bulunmaktadır.
Peru'da Başkanlık Seçim Süreci Nasıl İşliyor?
Peru'da başkan, beş yılda bir doğrudan halk tarafından seçilmektedir. Hem devlet başkanı hem de hükümet başkanı olarak görev yapan bu kişi, parlamentoyla güven ilişkisi içinde çalışmak zorundadır. Parlamento, başkanın görevden alınmasını iki yöntemle gerçekleştirebilmektedir: Azil ve “ahlaki yetersizlik” ilanı. Azil süreci, ağır suçlamalarla başkanın görevden alınmasını içermekte olup, daha karmaşık bir yöntemdir.
Bu süreç, parlamentonun daimi komisyonu tarafından hazırlanmalı ve 130 sandalyeden en az 87’sinin oyuyla kabul edilmelidir. Ancak bugüne kadar Peru’da bir başkanın görevden alınması için bu yöntem hiç kullanılmamıştır. Daha yaygın olan yöntem ise Anayasa’nın 113. maddesine dayanmaktadır. Bu madde, başkanın “ahlaki yetersizlik” durumunda görevden alınabileceğini belirtmektedir.
Yolsuzluk Skandalları ve Görevden Alma Süreçleri
Son yıllarda bu madde, yolsuzluk skandalları veya başkanın parlamentodaki desteğini kaybetmesi durumlarında sıkça kullanılmaktadır. Örneğin, Dina Boluarte, Pedro Castillo ve MartÃn Vizcarra bu şekilde görevden alınmışlardır. “Ahlaki yetersizlik” gerekçesiyle görevden alma süreci, teorik olarak 87 oy gerektirse de, bazı başkanlar basit çoğunlukla görevden uzaklaştırılabilmektedir.
José JerÃ, Parlamento Başkanı olduğu için geçici devlet başkanı olarak görev yapmaktaydı. Parlamento, Salı günü basit çoğunluk gerektiren bir güvensizlik oylamasıyla JerÃ’yi görevden aldı. Böylece, Parlamento Başkanı sıfatını kaybettiği için ülkenin geçici başkanlığı görevini de otomatik olarak yitirmiş oldu.
Peru Siyasetinde İstikrarsızlık ve Kamu Algısı
Bu ek mekanizma ve “ahlaki yetersizlik” kavramının belirsizliği, uzmanlar tarafından “döner kapı sistemi” olarak adlandırılan durumu beslemektedir. Bu durum, hükümetlerin sürekli değişmesi ve sistemin istikrarsızlaşmasına yol açmaktadır. Peru siyasetinin parçalı yapısı, birçok başkanın sağlam bir çoğunluk olmadan ülkeyi yönetmek zorunda kalmasına neden olmuştur.
Yasaların geçişi için partilerle sürekli pazarlık yapmak zorunda kalan başkanlar, bu süreçte zayıf ve parlamentodaki güç dengelerine bağımlı hale gelmektedir. 2024 tarihli bir IPSOS anketine göre, Peru halkının yüzde 64’ü ülkedeki gerçek siyasi gücün başkanlıkta değil parlamentoda olduğuna inanmaktadır. Bu durum, siyasi partilerin ülkeye iyi hizmet etmediği düşüncesini pekiştirmektedir.
